مگتیو: ایران پس از ورود اسلام، نهتنها خاموش نشد بلکه در قرون هفتم، نهم و دهم هجری شاهد شکوفاییهای بزرگ علمی و فرهنگی بود. آنچه در دو قرن نخست رخ داد، سکوت نبود؛ بلکه آثار علمی و ادبی به زبان عربی نوشته میشد، زبانی که در آن زمان زبان مشترک جهان اسلام بود.
همایون کاتوزیان؛ مورخ و منتقد روایتهای احساسی
همایون کاتوزیان، استاد اقتصاد و علوم سیاسی دانشگاه آکسفورد و پژوهشگر شناختهشده تاریخ ایران، در سالروز تولد ۸۳ سالگی خود بار دیگر به نقد کتاب «دو قرن سکوت» عبدالحسین زرینکوب پرداخت. او یادآور شد که وظیفه مورخ تنها بازتاب گذشته نیست، بلکه بازسازی آن بر اساس شواهد و روش علمی نیز اهمیت دارد. به باور کاتوزیان، اگر تاریخنگار با دقت و صداقت علمی کار کند، نوشتههایش اعتبار مییابد؛ اما هرگونه سادهانگاری یا ورود به حوزهای بدون تخصص، خطایی در روش محسوب میشود.
چرا از تاریخ درس نمیگیریم؟
کاتوزیان تأکید میکند که جامعه ایران، همانند بسیاری از جوامع دیگر، کمتر از تاریخ درس میگیرد. او میگوید هرکس مسائل تاریخی را از زاویه دید شخصی مطرح میکند و نتیجه آن، تکرار اشتباهات گذشته است. اختلاف نظر درباره شخصیتهایی چون رضاشاه یا نادرشاه بهخودیخود سودی ندارد؛ آنچه اهمیت دارد، یادگیری از تاریخ مستند برای امروز و آینده است.
نقد «دو قرن سکوت» زرینکوب
کتاب «دو قرن سکوت» که زرینکوب در دهه سی نوشت، با نگاهی ناسیونالیستی و احساسی شکل گرفت؛ او معتقد بود پس از ورود اعراب، ایران دو قرن در سکوت فرو رفت. کاتوزیان این دیدگاه را رد میکند و میگوید واقعیت تاریخی چنین نیست. در آن دوران، دانشمندانی چون ابنسینا، ابنخلدون و زکریای رازی آثار خود را به زبان عربی نوشتند؛ اما این به معنای خاموشی نبود، بلکه انتخاب زبان علمی رایج زمانه بود.
کاتوزیان یادآور میشود که زرینکوب بعدها خود نیز اذعان کرد تحت تأثیر فضای سیاسی و احساسات ضدعربی زمانه کتاب را نوشته است. به همین دلیل، «دو قرن سکوت» بیشتر بازتاب شرایط اجتماعی و سیاسی آن دوره بود تا یک روایت دقیق تاریخی.
بازتاب امروزین یک روایت قدیمی
امروز نیز برخی جریانهای منتقد جمهوری اسلامی، مشکلات کنونی را به ورود اسلام و اعراب در ۱۴۰۰ سال پیش نسبت میدهند و کتاب «دو قرن سکوت» را دوباره مطرح میکنند. کاتوزیان این نگاه را نادرست میداند، زیرا بسیاری از تحولات تاریخی دیگر در این تحلیل نادیده گرفته میشود.
کتابی که منتشر نشد
به گفته کاتوزیان، پژوهشی علمی برای نقد ضعفهای «دو قرن سکوت» نوشته شده بود، اما هرگز منتشر نشد؛ زیرا بیم آن میرفت که انتشارش باعث بدبینی نسبت به زرینکوب شود.
